Artykuły
|
|
2008-12-28
Stymulacja dzieci o obniżonej sprawności umysłowej w salach doświadczania świata – „Snoezelen
Upośledzenie umysłowe jest to stan charakteryzujący się istotnie niższym od przeciętnego ogólnym poziomem funkcjonowania intelektualnego i zaburzeniami w zakresie przystosowania się. Zaburzenia w przystosowaniu przejawiają się w postaci zaburzeń w zakresie dojrzewania, uczenia się i (lub) przystosowania społecznego. Jako istotne odchylenie od przeciętnej przyjmuje się, zgodnie z ustaleniami Światowej Organizacji Zdrowia, odchylenie większe od dwóch odchyleń standardowych w większości stosowanych testów inteligencji, a iloraz inteligencji ma wówczas wartość poniżej 70.
Upośledzenie umysłowe rozpoznawane od urodzenia, mimo prawidłowych warunków wychowawczych, określane jest terminem „niedorozwój umysłowy”. Upośledzenie umysłowe powstałe po 3 roku życia, którego istotą jest „postępujące obniżanie się poziomu funkcjonowania” określane jest terminem „otępienie”.
J. Kostrzewski i I. Wald nazywają okresowe „zahamowanie rozwoju intelektualnego” takie przypadki, w których rozwój intelektualny dziecka przebiegał do pewnego okresu prawidłowo, tzn. że jego wiek inteligencji wzrastał systematycznie, lecz wskutek określonego czynnika patogennego nastąpiło zatrzymanie wzrostu wieku inteligencji. Oznacza to, że
w kolejnych latach pozostawał na tym samym poziomie. Natomiast po tym okresie zastoju
w dalszych badaniach notowano ponowny wzrost wieku inteligencji. Terminem „obniżenie sprawności intelektualnych” określają takie przypadki zahamowania rozwoju umysłowego,
w których poziom intelektualny jest niższy niż poprzednio.
J. Kostrzewski i I. Wald podkreślają, że w upośledzeniu umysłowym stwierdza się nie tylko istotnie niższy niż przeciętny poziom funkcjonowania procesów orientacyjno- poznawczych, intelektualnych i wykonawczych, ale również procesów emocjonalno- motywacyjnych. Upośledzenie wszystkich sprawności intelektualnych wywiera wpływ na kształtowanie się całej osobowości dziecka.
Istotą upośledzenia umysłowego jest wolne tempo rozwoju i zmian ilościowych
w poszczególnych jego sferach, nauczyciel powinien dziecko pobudzać i wzbogacać, aby zaistniałe niedobory zgodnie z potencjałem rozwojowym dziecka wyrównać.
Stymulacja psychoruchowa
Stymulowanie pochodzi od łacińskiego słowa „stimulare”, które znaczy „pobudzać, popędzać”. Istotą edukacji dzieci o obniżonej sprawności umysłowej stanowi stymulacja ich rozwoju, torująca drogę ujawnieniu ich wszelkich potencjalnych zdolności, umożliwiających następnie skuteczne wypełnianie zadań życiowych.
Termin „stymulowanie” w psychologii i pedagogice oznacza:
§ przyspieszenie rozwoju,
§ zewnętrzne oddziaływania, mające na celu pobudzanie rozwoju lub umożliwiające wszechstronny rozwoju dziecka,
§ doskonalenie rozwoju, czyli stwarzanie sytuacji i zachęcanie do działań prowadzących do samorealizacji.
Edukacja, która ma wartość rozwijającą, nie dąży do nadmiernego przyspieszenia rozwoju, ale raczej do jego stymulowania zgodnie z możliwościami dziecka, tzn. do ujmowania jego potencjalnych zdolności w warunkach odpowiednio ku temu stworzonych.
Organizowanie sytuacji wychowawczo –rewalidacyjnych bogatych w bodźce silnie pobudzające oraz planowanie zabaw i zajęc intensywnie stymulujących rozwój psychoruchowy pozwoli, osiągnąć rezultaty odpowiadające wynikom rówieśników
o podobnym wieku życia (okres przedszkolny i wczesnoszkolny) w stosunkowo krótkim czasie.
Rolą nauczyciela –terapeuty polega na:
- przygotowaniu środowiska,
- mobilizowaniu koncentracji uwagi dziecka,
- selekcji działających bodźców –kontroli ich liczby i intensywności działania,
- bodzeniu i podtrzymywaniu aktywności dziecka,
- dostarczaniu wzmocnień, zwłaszcza pozytywnych,
- porządkowaniu sytuacji i zdarzeń (tworzeniu porządku), co daje poczucie stałości środowiska, a tym samym poczucie bezpieczeństwa,
- integracji starych i nowych informacji o otaczającym świecie w jedną spójną całość.
Sala doświadczania świata
Snoezelen – sala doświadczania świata – jest kombinacją słów „snuffelen” czyli „węszyć, obwąchiwać” oraz „doezelen” co znaczy „drzemać, być w półśnie, gapić się”, (angielskie „snooze” oznacza „drzemać”). Ostatnie słowo wskazuje, że chodzi o aktywności uspokajające. „Węszenie” – mówi o bardziej dynamicznym aspekcie terapii. Snoezelen jest ostrożnym rozeznawaniem otoczenia.
Jest to zapewnienie dzieciom o obniżonej sprawności intelektualnej wyciszenia emocjonalnego, łagodzenia stresów, relaks, zabawę, a co się z tym wiążę –rozwój. Dzięki tej terapii dzieci z niej korzystające na nowo postrzegają świat, są bardziej spontanicznie. Poznają świat według własnej metody poprzez aktywizację zmysłów, we własnym tempie – uaktywnią się i rozwijają receptory (rozbudzają uśpione jeszcze zmysły).
Z sali doświadczania świata mogą korzystać dzieci i osoby starsze z: upośledzeniem umysłowym, mózgowym porażeniem dziecięcym, autyzmem, zespołem Downa, ADHD, chorobą psychiczną, zaburzeniami mowy na tle nerwicowym. Seanse w sali doświadczania świata są doskonałym środkiem doraźnym na depresje, nerwice, zaburzenia emocjonalne czy nadpobudliwość.
Snoezelen jest wynikiem doświadczeń pracy holenderskich ośrodków stałego pobytu dla dorosłych osób z upośledzeniem umysłowym. Już w 1966 roku w artykule C. G. Cleland i C. M. Clark określają salę doświadczania świata jako „ sensoryczną kafejkę” – opisują sytuację, w której proponuje się wielość różnych materiałów w celu pobudzenia zmysłów. Pierwsze próby stosowania takiej formy pracy z osobami niepełnosprawnymi były podejmowane na przełomie lat 70 i 80- tych w holenderskich ośrodkach w Haaren, w Tilburgu oraz w ośrodku de Hartenberg.
W ostatnim Snoezelen stosowano początkowo w tzw. „Namiocie Aktywności” – dozowano w nim różnorodne bodźce i starano się kierować je oddzielnie na poszczególne zmysły (używano m. in. dźwięków, światła, balonów, siana, buteleczek z perfumami, mydła). Była to pierwsza sala doświadczania świata.
W latach 1979 -1980 ukazały się dwa artykuły poświęcone Snoezelen, w których opisano doświadczenia tej pracy, a także zamieszczono listę potrzebnych w terapii materiałów. Odbiły się one szerokim echem, rozpoczęto wymianę doświadczeń między ośrodkami, które podjęły Snoezelen, powstawały nowe idee.
W przeciwieństwie do typowych działań pedagogicznych, mocno zorientowanych celowo, Snoezelen próbuje poprzez podstawowe pobudzenie zmysłów znaleźć nowe drogi do osób, które maja bariery w komunikowaniu się. Terapeuci stosujący Snoezelen cały czas są na drodze poszukiwań, ulepszeń i nowych idei. Każdego dnia odkrywane jest coś nowego – optymalnego przeżywania otaczającego świata.
Terapeuci zajmujący się Snoezelen odrzucają jakikolwiek określony, zobowiązujący sposób postępowania, wychodząc z założenia aby nie ograniczyć przez to swoich możliwości i możliwości niepełnosprawnego dziecka i przez to nie zaspokajać odpowiednio jego potrzeb. Prowadzący Snoezelen wychodzą z założenia, że ciężko upośledzone dziecko może być
w rozmaitych obszarach bardzo różnie rozwinięte i zbyt często nie docenia się jego możliwości pojmowania. Myślenie w kategoriach osiągnięć i wzrostu nie jest tu na pierwszym planie.
Snoezelen wymaga od terapeuty nastawienia, które akceptuje człowieka niepełnosprawnego takim, jaki jest, respektuje jego wolę a proste możliwości zajmowania się czymś uważa za wartościowe. W przeciwieństwie do wielu sytuacji życia codziennego. Które zakładają od niepełnosprawnego dziecka dostosowywanie się, w sali doświadczania świata należy stworzyć takie otoczenie, które jest dopasowane do niego. Sala powinna stwarzać warunki maksymalnie możliwej samodzielności. Musimy respektować świat osoby niepełnosprawnej tak samo jak świat każdego innego człowieka.
Celem przebywania w sali doświadczania świata jest:
- wypoczynek i odprężenie,
- stymulacja wspierania rozwoju,
- inne aspekty terapeutyczne.
Potrzebne jest do tego otoczenia, w którym możliwa jest koncentracja jedynie na postrzeganiu poszczególnymi zmysłami. Zmysły powinny być angażowane nie w ich „szerokości” ale w „głębokości”. Snoezelen proponuje bodźce selektywnie i redukuje te, które są w danym czasie niepotrzebne. Oferta bodźców powinna być tak rozłożona, by umożliwić przyjemne, zachęcające postrzeganie otoczenia oraz proponować szczególne doświadczenia, których nie może doznać w życiu codziennym. Dzieci upośledzone umysłowo nie posiadają naturalnego filtra bodźców, więc należy im oferować wystrukturyzowane środowisko tych bodźców.
Podstawowa zasada Snozelen to pozostawienie dziecku tak wiele, jak to tylko możliwe wolnej przestrzeni i czasu, aby sam mógł wybrać lub wskazać, które bodźce odczuwa jako przyjemne, na czym pragnie się skoncentrować dłużej i czym się zajmować. Dziecko powinno być motywowane przez terapeutę, a przez znajdujące się w pomieszczeniu przedmioty i materiały. Już pasywne używanie sali doświadczenia świata - proste poddawanie się działaniu bodźców i przyjemne odprężenie jest celem samym sobie.
Terapeuci powinni zachowywać możliwie jak największy dystans do swoich własnych norm i wyobrażeń i nie przeszkadzać dziecku bardziej niż to jest to konieczne. Nasze racjonalne nastawienie do rzeczywistości często działa hamująco na spontaniczną aktywność dziecka. Pożądane jest swobodne traktowanie i używanie przygotowanych w Snoezelen przedmiotów i sprzętu.
Ważna jest dobrowolność oferty, różnorodna propozycja wrażeń zmysłowych powinna być używana dobrowolnie i chętnie. Punktem wyjścia do odwiedzenia i przeżywania Snozelen jest utrzymywanie naturalnego, partnerskiego kontaktu między dzieckiem niepełnosprawnym i jego terapeutą.
Świat wokół nas jest mieszaniną światła, zapachów, rzeczy, które można odczuwać smakiem i dotykiem.
Podstawowym zmysłem człowieka jest zmysł dotyku. W naszej kulturze zmysł dotyku został przesunięty na plan drugi przez postrzeganie wizualne. Żyjemy w społeczeństwie „nie –dotykaj –mnie”, mamy do dotyku niezwykłe ostrożny stosunek. Jednak wszelkie niuanse
w poznawaniu w wielu wypadkach możemy stwierdzać wyłącznie przez dotyk – wrażenie tego co jednocześnie zobaczyliśmy i dotknęliśmy jest intensywniejsze i bardziej długotrwałe niż wrażenia wyłącznie wzrokowe.
Postrzeganie węchem i smakiem ma takie samo znaczenie w świecie naszych doznań zmysłowych. Doświadczenia smakowe są najczęściej kombinacją smaku i zapachu, choć nie zawsze mamy tego świadomość. Zapachy mogą także wpływać na nasze nastroje, często zdarzają się także asocjacje zapachowe – zapach kojarzony z obrazem starego doświadczenia. W szerszym wymiarze niż większość jest tego świadoma istnieje mocne połączenie pomiędzy dotykiem a dźwiękiem. Skóra jest wrażliwa wielowymiarowo, potrafi reagować również na fale akustyczne i ciśnieniowe.
Wszystkie te formy postrzegania zmysłowego przekazują nam obraz przestrzeni, czasu
i rzeczywistości a także obraz wymiarów, głębokości, postaci, jakości i współdziałania tego wszystkiego, co nas otacza. Tak stwarzamy sobie świat przeżyć, z którego wpływa poczucie bezpieczeństwa. Jak i czym poszerzamy świat doznań w przebiegu naszego życia, w dużym stopniu określa nasza indywidualna mobilność. Większość z nas może wszystkie bodźce, które na nas oddziaływają przyporządkować pewnej hierarchii ważności, nawet jeżeli przejawiają się one chaotycznie.
Stymulując dziecku wszystkie zmysły w sali doświadczania świata można wykonywać różne ćwiczenia. Stymulacja w obszarze dotyku – integracja spostrzeżeń taktylnych. Jej celem jest rozwinięcie u dziecka globalnego odczuwania bodźców dotykowych, jak i różnicowania poszczególnych bodźców. Aby ten cel osiągnąć należy:
- nacierać ciało dziecka szorstkim ręcznikiem, szczotkować ciało dość twardą szczotką, pędzlem, gąbką,
- stosować do stymulacji powierzchniowej różnego rodzaju materiały o różnej fakturze;
- dostarczać ciepłych i zimnych bodźców (termofory, lód, nadmuch ciepłym powietrzem),
- używać wibratorów do stymulacji skóry,
- nacierać ciało emulsją,
- stosować masaż twarzy, opukiwanie ust,
- wprowadzać suchą kąpiel w piłeczkach.
Wskazane jest dostarczać np. dziecku autystycznemu wrażeń głębokich, pozwalających zrozumieć położenie poszczególnych części ciała w stosunku do siebie:
- głębokie (silne) uciski dłoni, stóp, obręczy górnej klatki piersiowej, pleców, kręgosłupa,
- nacisk na poszczególne części ciała przy pomocy piłek lekarskich, materacy
i ciężarków własnego ciała,
- ściąganie i rozciąganie stawów.
Stymulacja w obszarze słyszenia:
- stymulacja przewodzenia kostnego,
- śpiewanie piosenek, rytmizowanie, podczas mówienia można delikatnie huśtać dziecko,
- obracanie na krześle obrotowym, turlanie po podłodze,
- zwisy głowy w leżeniu na krześle na plecach i brzuchu,
- poddawanie dziecku działaniu różnorodnych dźwięków – krótkie, ostre, nagłe, słuchanie taśm z nagraniami różnych efektów akustycznych, słuchanie taśmy
z nagraną skalą tonów od 10 Hz do 4 Hz, słuchanie przez słuchawki, mówienie do mikrofonu i odczuwanie drgania własnego głosu będąc na łóżku wodnym.
Stymulacja w obszarze widzenia:
- śledzenie wzrokiem drobnych przedmiotów – wodzenie nimi w poziomie,
w pionie, przybliżenie ich z odległości 1 m do czubka nosa,
- przedstawienie przedmiotów statecznie lub w ruchu,
- śledzenie wzrokiem światła latarki w zaciemnionym pokoju,
- stosowanie zabawek odblaskowych, pokrytych materiałem fluoroscencyjnymi.
Stymulacja smakowa i węchowa:
- podawanie dziecku na zmianę artykułów spożywczych o przeciwnych smakach,
- zapoznanie dziecka z różnymi zapachami – wykorzystywana jest do tego lampka zapachowa.
Stosowanie tych ćwiczeń w zajęciach w sali doświadczania świata z dzieckiem niepełnosprawnym zależy od częstotliwości, intensywności, czasu oddziaływania bodźców, czasu oddziaływania na określone zmysły.
Cele jakie można realizować w Snoezelen podczas stymulacji zmysłów:
Wzrok:
- zyskanie poczucia i świadomości światła,
- koncentracja na bodźcach wzrokowych,
- spostrzeganie swoich części ciała i przedmiotów,
- rozwijanie spostrzegawczości wzrokowej,
- kierunkowości spostrzegania,
- koordynacja wzrokowo –ruchowa,
- analizy i syntezy wzrokowej,
- poszerzenie doświadczeń wzrokowych, pamięci wzrokowej.
Słuch:
- koncentracja na bodźcach słuchowych,
- poszerzenie doświadczeń słuchowych,
- zmniejszenie lęku przed nowymi dźwiękami,
- poprawa koordynacji słuchowo –ruchowej, słuchowo –wzrokowej,
- różnicowanie dźwięków otoczenia i mowy,
- różnicowanie dźwięków głośnych i cichych, wysokich, niskich, inne.
Stymulacja przedsionkowa:
- poprawa napięcia mięśniowego,
- poprawa poczucia i świadomości ciała,
- poprawa orientacji w przestrzeni,
- uzyskanie orientacji w schemacie ciała,
- poprawa koncentracji uwagi,
- rozwijanie aktywności, inne.
Dotyk:
- poszerzenie doświadczeń i rozwijanie zdolności postrzegania,
- poprawa poczucia i świadomości ciała,
- poprawa zdolności manipulacyjnych,
- rozwój aktywności ruchowej,
- poprawa orientacji w schemacie ciała, inne.
Węch:
- poszerzenie doświadczeń,
- kojarzenie zapachu z sytuacją,
- lokalizacja zapachu,
- budowanie wyobrażeń i wiedzy na temat otaczającego świata,
- wspomagająco w usprawnianiu narządów artykulacyjnych, inne.
Smak:
- rozwijanie percepcji smakowej,
- poszerzenie preferencji smakowych,
- wspomagająco w terapii jedzenia,
- wspomagająco w terapii logopedycznej, inne.
Podstawowe elementy sali doświadczania świata.
W Snoezelen ważne są następujące elementy:
- właściwa atmosfera – atmosferę sali tworzą przede wszystkim światło i tło dźwiękowe. Należy stworzyć łagodne, przytłumione oświetlenie i zapewnić spokojną muzykę w tle oraz wygodne miejsce do siedzenia i leżenia.
- własna decyzja – niezależnie od tego, gdzie znajduje się Snoezelen i o jaki aspekt chodzi –wybór aktywności zależy nie od terapeuty a od odwiedzającego. Należy zmieniać „za niego” na „przez niego” – inicjatywa musi wyjść od odwiedzającego
i musi, jeżeli jest to możliwe, pozostać przy nim.
- własne tempo – sytuacje dnia codziennego wymagają często szybkiego działania – wiele zajęć odbywa się ”na czas”. Pośpiech należy na tyle, na ile to możliwe, usunąć z sali doświadczania świata. Dziecko niepełnosprawne musi mieć czas na przyjęcie bodźców, postrzeganie, zdobycie doświadczeń w jego własnym tempie. Akceptacja tempa dziecka niepełnosprawnego to podstawa poprawnie i optymalnie prowadzonej terapii w sali.
- odpowiedni czas trwania – faza wstępna Snoezelen to wprowadzenie muzyki
w tle, wyłączenie dużych lamp i zaświecenie kilku świateł punktowych. Podobnie przy wychodzeniu z sali trzeba zapewnić spokój –redukować środki techniczne, włączyć duże lampy, zciszać powoli muzykę. Długość pobytu w sali także powinna zależeć wyłącznie od reakcji odwiedzającego.
- powtarzalność – dziecko niepełnosprawne w sali doświadczania świata będzie
o wiele dłużej od temperatury trwać w pierwszych fazach oferowanych bodźców podczas ich odkrywania i przepracowywania doświadczeń. Nie można generalnie określić jak często i w jaki sposób należy stosować Snoezelen – decydujące są tutaj indywidualne reakcje każdego uczestnika terapii.
- wybrana propozycja bodźców – świat dla dziecka z obniżoną sprawnością umysłową jest często przepełniony bodźcami i odbierany jako chaotyczny. Jako terapeuci jesteśmy zobowiązani tak zmienić ten stan, aby był uboższy w bodźce, mniej chaotyczny, a tym samym mniej zagrażający. Bodźce należy celowo dozować – określone aktywności proponować w odpowiednim czasie. Wybrana oferta bodźców jest pożądana podczas całej terapii Snoezelen.
- właściwe nastawienie – cechą istotną terapeuty jest umiejętność bycia z dzieckiem niepełnosprawnym –to powołanie, cechy osobiste niejednoznaczne z fachowym wykształceniem. Ważna jest także umiejętność krytycznego podejścia terapeuty do samego siebie.
- odpowiednia opieka – terapeuta nie powinien zbyt często wkraczać i zbyt wiele korygować pod kątem własnego „normalnego” przeżycia. Wystarczy dać uczestnikowi terapii odczuć, że jesteśmy razem z nim. Podczas terapii należy zachować wyraźny dystans od swoich dotychczasowych przyzwyczajeń i norm. Przybywanie w sali doświadczania świata musi dawać wszystkim poczucie bezpieczeństwa.
Podstawowe wyposażenie sali doświadczenia świata
Snoezelen można stosować zarówno w małej jak i dużej sali. Ważnym warunkiem odpowiedniego prowadzenia terapii, niezależnie od wymiarów sali, jest jej dobra wentylacja i zachowanie przepisów bezpieczeństwa. Wyposażenie sali zależy od liczby
i wielkości będących do dyspozycji pomieszczeń i od posiadanych środków finansowych. Podstawowe elementy sali doświadczania świata to między innymi takie elementy jak:
- łóżko wodne,
- projektory do wyświetlania tarcz stałych i żelowych,
- światłowody w różnej postaci (węże światłowodowe, fontanny, kurtyny),
- kolumny wodne,
- węże świetlne,
- podesty muzyczne (ścieżki dźwiękowe),
- interaktywne tablice świetlne,
- kule lustrzane,
- kabina lustrzana,
- maty muzyczne (pudła dźwiękowe),
- kolumny świetlne,
- lampy UV, elementy fluorescencyjne,
- lustra,
- zestawy do aromaterapii,
- zestawy do ćwiczeń dotyku,
- hamak,
- zestaw do odtwarzania muzyki.
Agnieszka Marchewka
| powrót do artykułów +
|
|
Zajęcia terapeutyczne w woj. lubelskim
|
